Chuyên mục
Tranh vẽ của trẻ
Bức tranh nói gì, không nói gì, và cách hỏi con về nó.
Tranh của trẻ thay đổi thế nào theo tuổi?
Tranh trẻ em đi theo một trật tự khá ổn định: nguệch ngoạc (2-4 tuổi), giai đoạn tiền sơ đồ với những hình đầu tiên nhận ra được (4-7), giai đoạn sơ đồ với đường nền và công thức riêng (7-9), rồi ngày càng tả thực. Một nghiên cứu năm 2025 xem lại mô hình Lowenfeld thấy trình tự vẫn đứng vững, nhưng độ tuổi chuyển giữa các giai đoạn khác nhau rất nhiều giữa các trẻ. Vì thế trình tự quan trọng hơn tuổi chính xác.
Đọc bài viếtTrong tranh gia đình, ai đứng ở đâu có ý nghĩa gì?
Ba điều mang gần hết thông tin của một bức tranh gia đình: trẻ vẽ ai, bỏ sót ai, và khoảng cách giữa các hình người. Trẻ có xu hướng đặt mình cạnh người mà chúng thấy gần gũi nhất, và vẽ to hơn người chúng cho là quan trọng. Nhưng không điều nào đọc được chắc chắn từ một bức tranh: khổ giấy, chỗ trẻ bắt đầu vẽ và tâm trạng hôm đó đều làm kết quả khác đi.
Đọc bài viếtMàu sắc trong tranh trẻ em có ý nghĩa gì?
Không màu nào ứng với một cảm xúc cụ thể. Trong tranh trẻ em, việc chọn màu chủ yếu được giải thích bởi ba điều: cây bút nào nằm trong tầm tay, màu nào trẻ thích ở tuổi đó, và màu thật của thứ đang được vẽ. Điều mang ý nghĩa không phải màu của một bức tranh mà là sự thay đổi thói quen của chính đứa trẻ đó qua nhiều tuần: một đứa trẻ luôn dùng màu tươi bỗng vẽ bằng một màu suốt mấy tuần là đang phát tín hiệu. Còn việc dùng màu đen, tự nó, không nói lên điều gì.
Đọc bài viết
Cảm xúc và cơn giận
Ăn vạ, lo lắng, sợ hãi và nhút nhát — điều bình thường và điều cần để ý.
Nỗi sợ của trẻ thay đổi thế nào theo tuổi?
Nỗi sợ không ngẫu nhiên: mỗi nỗi sợ đến cùng một năng lực trí tuệ vừa mới có. Sợ bóng tối và sợ chia ly xuất hiện khi sự gắn bó đang được dựng lên; quái vật đến cùng trí tưởng tượng; bệnh tật và cái chết đến khi trẻ hiểu điều gì là không thể quay lại; nỗi sợ xã hội đến khi trẻ nhận ra người khác có ý nghĩ về mình. Vì thế một nỗi sợ mới thường là dấu hiệu của phát triển. Điều cần theo dõi là nó lấy đi bao nhiêu của một ngày.
Đọc bài viếtDạy trẻ điều hoà cảm xúc thế nào?
Điều hoà không học được bằng giải thích: trước hết phải làm cùng nhau. Trẻ nhỏ không hạ được mức kích hoạt của chính mình nên mượn sự bình tĩnh của người lớn; điều này gọi là đồng điều hoà. Thứ tự là: người lớn bình tĩnh lại, gọi tên cảm xúc, làm dịu cơ thể, rồi mới nói tới giải pháp. Theo tuổi, trẻ bắt đầu tự làm một số bước. Tự điều hoà lớn lên từ việc đã sống qua đồng điều hoà nhiều lần, chứ không thay thế nó.
Đọc bài viếtTrẻ lo âu có những dấu hiệu nào?
Lo âu ở trẻ hiếm khi tự xưng là lo lắng. Nó hiện ra ở cơ thể và ở sự né tránh: đau bụng trước giờ đi học, khó ngủ, khóc khi chia tay, từ chối việc trước đây vẫn làm bình thường. Có những nỗi sợ được dự đoán ở từng độ tuổi; điều biến lo âu thành vấn đề không phải bản thân nỗi sợ mà là mức độ nó thu hẹp cuộc sống của trẻ. Khi né tránh kéo dài nhiều tuần, nên được đánh giá.
Đọc bài viếtTrẻ ăn vạ có bình thường không, khi nào thì hết?
Ăn vạ là phần được dự đoán của sự phát triển, khoảng từ một đến bốn tuổi: đứa trẻ chưa gọi tên được cảm xúc sẽ nói bằng cơ thể. Nó nhiều nhất vào khoảng hai đến ba tuổi rồi thưa dần khi ngôn ngữ phát triển. Điều quan trọng là mẫu hình chứ không phải một cơn riêng lẻ. Nên hỏi ý kiến chuyên gia nếu vẫn xảy ra vài lần mỗi tuần sau bốn hoặc năm tuổi, thường kéo dài quá mười lăm phút, kết thúc bằng chấn thương, hoặc ảnh hưởng đến trường lớp, giấc ngủ và ăn uống.
Đọc bài viết
Hành vi và giới hạn
Đặt giới hạn, xử lý nói dối và đánh bạn, và vì sao phạt không dạy được gì.
Con tôi đánh bạn: phải làm sao?
Ở trẻ nhỏ, đánh thường là một khoảng trống giao tiếp hơn là vấn đề hung hăng: đứa trẻ không nói được điều mình muốn và không hạ được cảm xúc khi bị chặn sẽ dùng tay. Hành vi đánh đạt đỉnh vào khoảng hai đến ba tuổi và giảm dần khi ngôn ngữ phát triển. Cách đáp có ba phần: dừng hành động ngay và bình tĩnh, gọi tên cảm xúc, rồi dạy từ hoặc hành động thay thế. «Không được đánh» một mình chưa đủ, vì nó không nói phải làm gì thay vào đó.
Đọc bài viếtVì sao con tôi nói dối?
Ở tuổi mầm non, nói dối không phải một thất bại đạo đức mà là một cột mốc nhận thức: trẻ vừa hiểu ra rằng điều mình biết và điều bạn biết có thể khác nhau. Phần lớn lời nói dối ở tuổi ba, bốn là trí tưởng tượng lẫn vào thực tế, hoặc một cố gắng tránh bị phạt. Sự phân biệt hữu ích không phải trẻ có nói dối hay không mà lời nói dối để làm gì: nói dối để tránh phạt sẽ giảm khi hình phạt giảm, nói dối để được chú ý sẽ giảm khi sự chú ý đến bằng đường khác.
Đọc bài viếtĐặt giới hạn cho trẻ như thế nào?
Một giới hạn có hiệu lực có ba tính chất: ít, được biết trước, và giống nhau mỗi lần. Điều quyết định sức mạnh của giới hạn không phải âm lượng giọng nói hay mức nặng của hình phạt mà là tính nhất quán: một quy tắc mềm đi năm lần rồi áp dụng ở lần thứ sáu dạy rằng kiên trì mới hiệu quả, chứ không phải quy tắc. Và hình thức dễ nhất của giới hạn không phải là cấm mà là chọn: đưa ra hai phương án mà bạn đều chấp nhận làm giảm xung đột rõ rệt.
Đọc bài viết
Phát triển theo tuổi
Mỗi tuổi có việc của mình — nên chờ đợi điều gì và khi nào cần hỏi.
Từ 7 đến 12 tuổi: trẻ tuổi đi học thay đổi những gì?
Từ bảy đến mười hai tuổi, trẻ thôi nhìn thế giới bằng con mắt của gia đình và bắt đầu áp thước đo của riêng mình. Tư duy cụ thể định hình: quy tắc, sự công bằng và so sánh bước lên hàng đầu. Tình bạn trở thành một địa hạt riêng và lòng tự đánh giá được nuôi từ đó. Về cảm xúc cũng có dịch chuyển: trẻ thôi kể mọi thứ, vì đã nhận ra mình có một thế giới bên trong. Sự ít nói này thường là phát triển chứ không phải xa cách.
Đọc bài viếtCột mốc phát triển từ 3 đến 6 tuổi: chờ đợi gì và khi nào
Từ ba đến sáu tuổi, trẻ xây dựng cùng lúc cơ thể, ngôn ngữ và thế giới xã hội của mình. Đại thể: ở tuổi 3 câu nói đạt ba bốn từ và trò chơi chuyển từ chơi cạnh nhau sang chơi cùng nhau; ở tuổi 4 xuất hiện kể chuyện và những câu hỏi «tại sao»; ở tuổi 5 đến trò chơi có luật, chờ đến lượt và nhận biết chữ, số; ở tuổi 6 nền tảng đọc viết và tình bạn được chọn lựa hình thành. Các cột mốc chỉ ra trình tự chứ không phải thời khoá biểu: điều quan trọng không phải tuổi chính xác mà là tiến trình có tiếp tục hay không.
Đọc bài viết
Gia đình và anh chị em
Ganh tị, ly thân, chuyển nhà, mất mát — thay đổi chạm tới trẻ thế nào.
Nói với con về ly hôn thế nào?
Điều quyết định tác động của ly hôn lên trẻ không phải bản thân việc chia tay mà là mức độ xung đột sau đó và tính có thể đoán trước của cuộc sống hằng ngày. Khi nói, cần ba điều: quyết định đã dứt khoát, con không có lỗi, và điều gì sẽ thay đổi cụ thể trong ngày của con. Lý tưởng là cả hai cha mẹ cùng nói, trong một lời kể ngắn và nhất quán, không chi tiết và không đổ lỗi. Sau đó trẻ có thể lặp lại cùng một câu hỏi trong nhiều tuần: đó là cách con tiêu hoá.
Đọc bài viếtLàm sao giảm ganh tị giữa anh chị em?
Ganh tị giữa anh chị em không phải khuyết điểm tính cách mà là kết quả tự nhiên của việc phải chia sẻ nguồn lực: sự chú ý, thời gian và không gian, lần đầu tiên với một đối thủ. Đòn bẩy mạnh nhất không phải sự công bằng tuyệt đối — cố cho thật bằng nhau dạy trẻ nhìn vào cán cân. Điều có tác dụng là tách ra: thời gian riêng, ngắn nhưng không bị ngắt quãng, đều đặn với từng con, và một mô tả riêng cho mỗi đứa. Khi có xung đột, giữ hệ quả giống nhau cho cả hai thay vì làm trọng tài sẽ giảm lợi ích của việc mách nhau.
Đọc bài viết
Trường học và bạn bè
Không muốn đi học, kết bạn, bị bắt nạt và bài tập về nhà.
Con tôi bị bắt nạt: phải làm gì?
Bắt nạt và xung đột không giống nhau: bắt nạt có sự chênh lệch quyền lực, sự lặp lại và chủ ý. Phân biệt này quan trọng vì xung đột trẻ có thể tự giải quyết, còn bắt nạt cần người lớn can thiệp. Bước đầu tiên là lắng nghe không ngắt lời và tiết chế phản ứng của mình: một cơn giận quá lớn chính là thứ khiến trẻ không kể nữa. Sau đó: ghi chép cụ thể, gửi trường một thông báo bằng văn bản có ghi ngày, và theo dõi. Bảo con «đánh lại» thì không hiệu quả.
Đọc bài viếtCon không muốn đi học: phải làm gì?
Việc từ chối đến trường không có một nguyên nhân duy nhất, và cách xử lý đúng tuỳ vào nguyên nhân nào. Có bốn nhóm: lo âu chia ly, khó khăn xã hội (không có chỗ trong lớp hoặc bị bắt nạt), khó khăn học tập, và nguyên nhân cơ thể. Một nguyên tắc chung cho cả bốn: né tránh càng lâu thì quay lại càng khó, nên mục tiêu là có mặt dù chỉ một phần, chứ không phải một ngày hoàn hảo. Một kế hoạch quay lại từng bước được thống nhất với nhà trường hiệu quả hơn hẳn việc ở nhà chờ đợi.
Đọc bài viết
Giấc ngủ và nếp sinh hoạt
Cuộc chiến giờ ngủ, hoảng sợ ban đêm, ác mộng và nhu cầu ngủ theo tuổi.
Hoảng sợ ban đêm hay ác mộng? Cách phân biệt
Đó là hai hiện tượng khác nhau. Ác mộng xảy ra vào nửa sau của đêm, trong giấc ngủ REM; trẻ tỉnh dậy, sợ hãi, kể lại được và muốn được dỗ. Hoảng sợ ban đêm xảy ra trong một phần ba đầu đêm, là sự thức giấc một phần từ giấc ngủ sâu; trẻ hét, đổ mồ hôi, có thể mở mắt nhưng thực ra không tỉnh, không đáp lại lời dỗ và sáng ra không nhớ gì. Hoảng sợ ban đêm tăng khi thiếu ngủ; ác mộng lặp lại thường liên quan tới điều gì đó ban ngày.
Đọc bài viếtTrẻ cần ngủ bao nhiêu giờ? Nhu cầu ngủ theo tuổi
Tuyên bố đồng thuận của Viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ khuyến nghị, trong 24 giờ, 11-14 giờ cho 1-2 tuổi (kể cả ngủ ngày), 10-13 giờ cho 3-5 tuổi (kể cả ngủ ngày), 9-12 giờ cho 6-12 tuổi và 8-10 giờ cho 13-18 tuổi. Đây là khoảng chứ không phải mục tiêu: hai trẻ cùng tuổi có thể chênh nhau hai giờ. Trên thực tế, thước đo tốt hơn đồng hồ là trạng thái ban ngày: nếu sáng dậy không phải đánh vật và ban ngày không có những cú sụp về cảm xúc và chú ý, thời lượng có lẽ đã đủ.
Đọc bài viết
Màn hình và chơi
Thời gian màn hình, trò chơi để làm gì, và vì sao buồn chán không phải mất mát.
Chơi có tác dụng gì trong sự phát triển của trẻ?
Chơi không phải sản phẩm phụ của học tập mà là con đường chính của nó. Trong trò chơi tự do, trẻ làm ba việc cùng lúc: dựng và thương lượng quy tắc, hoãn một xung động, và thử góc nhìn của người khác khi nhận một vai. Ba việc ấy hợp lại tạo nền cho thứ mà sau này ta gọi là chú ý, lập kế hoạch và điều hoà cảm xúc. Việc của người lớn không phải điều khiển trò chơi mà là cung cấp thời gian, không gian và một vài vật liệu mở.
Đọc bài viếtThời gian màn hình bao nhiêu là hợp lý cho trẻ?
Tổ chức Y tế Thế giới không khuyến nghị màn hình cho trẻ dưới một tuổi, và khuyến nghị tối đa một giờ mỗi ngày cho trẻ 2-4 tuổi với loại màn hình ngồi yên, đồng thời lưu ý rằng ít hơn thì tốt hơn. Với tuổi đi học, không có hướng dẫn đáng tin nào đưa ra một con số phút duy nhất; khung được khuyến nghị là khác: chừng nào màn hình chưa lấn chỗ của giấc ngủ, vận động, thời gian bên nhau và bài vở thì thời lượng chỉ là thứ yếu. Trên thực tế, thước đo hữu ích không phải số phút mà là màn hình đã đẩy điều gì ra ngoài.
Đọc bài viết