Kaygı çocukta neden 'kaygı' gibi görünmez
Yetişkin kaygıyı düşünce olarak fark eder. Çocuk aynı şeyi çoğunlukla bedeninde yaşar, çünkü içeride olanı adlandıracak sözcük dağarcığı ve iç gözlem kapasitesi henüz kurulmamıştır. Bu yüzden en sık görülen ilk işaretler ruhsal değil bedensel olur: karın ağrısı, baş ağrısı, bulantı, sık tuvalet ihtiyacı — özellikle belirli bir olayın hemen öncesinde.
İkinci işaret kaçınmadır. Kaygı, kaçınmayla kısa vadede rahatlar; bu rahatlama kaçınmayı güçlendirir ve döngü kurulur. Bu yüzden 'gitmesin, üzülmesin' çözümü ilk gün işe yarar, üçüncü haftada sorunu büyütür.
Bedende ve davranışta görünen işaretler
| Görünüm | Sık karıştırıldığı | Ayırt eden |
|---|---|---|
| Sabahları karın ağrısı | Mide sorunu | Hafta sonu ve tatilde kaybolması |
| Uykuya dalamama | Uyku düzeni bozukluğu | Yatakta 'ya şöyle olursa' soruları |
| Sürekli 'ya olursa' soruları | Meraklı çocuk | Cevap verildikçe sorunun yerine yenisinin gelmesi |
| Ayrılırken uzun ağlama | Şımarıklık | Ayrılıktan sonra da uzun süre yatışamaması |
| Yeni etkinliği reddetme | Utangaçlık | Daha önce sevdiği şeyleri de bırakmaya başlaması |
| Mükemmeliyetçi silme, yırtma | Titizlik | Hata karşısında orantısız öfke ve gözyaşı |
Yaşa göre beklenen korkular
- 2-4 yaş: karanlık, yüksek ses, ayrılma, tuvalete düşme gibi somut ve bedensel korkular.
- 4-6 yaş: hayali varlıklar, canavarlar, kötü rüyalar; hayal gücünün gelişmesiyle birlikte gelir.
- 6-9 yaş: gerçek tehlikeler — hırsız, hastalık, doğal afet, ailenin başına bir şey gelmesi.
- 9-12 yaş: sosyal korkular öne çıkar: dışlanmak, rezil olmak, sınıfta konuşmak, başarısız olmak.
Ebeveynin yapabileceği dört şey
- Korkuyu küçültmeyin, doğrulayın ama büyütmeyin: 'bunun zor olduğunu biliyorum, yanındayım' hem doğrular hem güven verir.
- Güvence sarmalına girmeyin. Aynı soruya beşinci kez cevap vermek kaygıyı azaltmıyor, besliyor. İkinci cevaptan sonra soruyu değil, çocuğu karşılayın: 'bu soru bugün seni çok yoruyor, gel birlikte oturalım'.
- Kaçınmayı küçük adımlarla geri alın. Doğrudan tam maruz kalma değil, basamak basamak yaklaşma işe yarar: önce kapıda beklemek, sonra beş dakika kalmak, sonra yarım gün.
- Kendi kaygınızı ayrı tutun. Çocuk sizin sesinizdeki gerginliği sözlerinizden önce okuyor; en etkili müdahalelerden biri ebeveynin kendi tepkisini düzenlemesi.
Ne zaman biri sorulur
Kaçınma dört-altı haftadan uzun sürüyor, okula gitmeyi, uyumayı, arkadaş görmeyi ya da yemeyi etkiliyorsa; çocuk kendi anlatımıyla 'sürekli' endişeli olduğunu söylüyorsa; ya da panik benzeri bedensel ataklar varsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanına başvurun. Çocukluk kaygı bozuklukları iyi tanınan ve iyi yanıt veren durumlardır; erken başvurmak müdahaleyi kısaltır.
Sık sorulanlar
Çocuğumun karın ağrısı kaygıdan mı, gerçek mi?
İkisi zıt değil: kaygı gerçek bir ağrı üretir. Önce çocuk doktoruna görünüp bedensel bir sebep dışlanır. Ağrı hafta içi sabahları çıkıp hafta sonu kayboluyorsa, ve okulla ilgili bir zorlanmaya denk geliyorsa kaygı bileşeni güçlü demektir.
Kaygılı çocuğa 'korkacak bir şey yok' demek yanlış mı?
Genellikle işe yaramaz. Çocuk korkuyu zaten yaşıyor; olmadığını söylemek yaşadığı şeyin geçersiz olduğunu duyurur ve anlatmayı keser. Daha işe yarayanı zorluğu kabul edip yanında durmaktır: 'bu sana zor geliyor, birlikte deneyeceğiz'.
Kaygılı çocuk için okulu değiştirmek çözüm mü?
Nadiren. Ortam gerçekten zarar verici değilse (örneğin süregelen zorbalık) okul değiştirmek kaçınmayı ödüllendirir ve kaygı yeni okulda tekrar eder. Önce okulla birlikte kademeli bir dönüş planı denenir.
Kaygı kalıtsal mı?
Ailesel yatkınlık bilinen bir etkendir ama kader değildir. Yatkınlığın davranışa dönüşmesinde çevrenin payı büyüktür; ebeveynin kendi kaçınmalarını azaltması çocuktaki seyri belirgin biçimde etkiler.