Aşamalar
Viktor Lowenfeld'in 1947'de tarif ettiği aşamalar, çocuk çizimlerini anlamak için hâlâ en yaygın kullanılan çerçevedir. Kabaca şöyle ilerler:
- Karalama (≈2-4 yaş): kontrolsüz çizgilerden kontrollü çizgilere, sonra adlandırılmış karalamalara geçiş. Çocuk çizdikten sonra ona ad verir.
- Şema öncesi (≈4-7 yaş): ilk tanınabilir figürler. Baş-ayaklı insanlar bu dönemin tipik görüntüsüdür. Boyutlar ve renkler gerçekle ilişkili değildir.
- Şematik (≈7-9 yaş): yer çizgisi ve gökyüzü çizgisi belirir. Çocuk kendi 'şemasını' geliştirir ve aynı evi, aynı insanı tekrar tekrar aynı biçimde çizer.
- Gerçekçilik denemeleri (≈9-12 yaş): oran, derinlik ve ayrıntı kaygısı başlar. Bu dönemde çocuklar çizimlerinden ilk kez memnuniyetsizlik duymaya başlar.
| Aşama | Yaklaşık yaş | Kâğıtta görülen | Tipik işaret |
|---|---|---|---|
| Karalama | 2-4 | Kontrolsüz çizgiler, sonra kontrollü çizgiler | Çocuk çizdikten sonra ona ad verir |
| Şema öncesi | 4-7 | İlk tanınabilir figürler | Baş-ayaklı insan; renk ve boyut gerçekle ilgisiz |
| Şematik | 7-9 | Yer çizgisi ve gökyüzü çizgisi | Aynı ev, aynı insan her seferinde aynı |
| Gerçekçilik denemeleri | 9-12 | Oran, derinlik, ayrıntı kaygısı | Çocuk ilk kez çiziminden memnun olmaz |
Her çizim Lowenfeld modelinden türetilen ölçütlere göre değerlendirildi — çizgi, motor kontrol, sembolizm, renk kullanımı, mekânsal düzen — ve beş gelişim aşamasından birine yerleştirildi.
Yaş aralıkları neden esnek?
Aynı çalışma, sıranın korunduğunu ama geçiş yaşının çocuktan çocuğa belirgin biçimde değiştiğini buldu. Ayrıca modelin önemli bir eleştirisi var: çocuğun içinde büyüdüğü kültürü ve o kültürün beklentilerini hesaba katmıyor. Kalemle geçirilen süre, okul öncesi eğitim ve evde çizime ayrılan yer, aşamaların hızını değiştirir.
Sık sorulanlar
5 yaşındaki çocuğum hâlâ baş-ayaklı insan çiziyor, normal mi?
Evet, tipik bir görüntü. Baş-ayaklı insan figürü şema öncesi dönemin (yaklaşık 4-7 yaş) alışıldık çizimidir. Geçiş yaşları çocuktan çocuğa değişir, bu yüzden tek bir yaşa bakarak sonuç çıkarılmaz.
Çocuğum çizmeyi hiç sevmiyor, sorun mu?
Genellikle değil. Çizim, çocukların kendini anlatma biçimlerinden yalnızca biri; kimi çocuk kurarak, kimi anlatarak, kimi hareketle anlatır. Çizmeye ilgisizlik tek başına bir gelişim işareti değildir.
Aşamalar her kültürde aynı mı?
Sıra büyük ölçüde benzer görünüyor ama modelin kültürel bağlamı hesaba katmadığı yönünde ciddi eleştiriler var. Çocuğun kalemle geçirdiği zaman ve okul öncesi deneyimi, aşamaların hızını değiştiriyor.